13 królów z dynastii Walezjuszy – władcy Francji od wojny stuletniej po renesans

13 królów z dynastii Walezjuszy – władcy Francji od wojny stuletniej po renesans

Poznaj 13 królów z dynastii Walezjuszy. W ciągu ponad 250 lat dynastia Walezjuszy ukształtowała polityczne i kulturowe oblicze Francji, przeprowadzając kraj przez czasy wojny stuletniej, reform administracyjnych, wojen włoskich, odrodzenia i dramatycznych konfliktów religijnych. Była to epoka narodzin nowoczesnej monarchii i śmierci średniowiecznego modelu władzy, w której tron Francji dzierżyło trzynastu królów wywodzących się z różnych gałęzi rodu Valois.

Choć często mierzyli się z kryzysami – zewnętrznymi i wewnętrznymi – to właśnie dzięki ich panowaniu Francja przetrwała jeden z najtrudniejszych okresów w swojej historii i wkroczyła w renesansową nowoczesność.

Początek dynastii: kryzys sukcesji i wojna stuletnia

Filip VI Walezjusz (Philippe VI de Valois) – w cieniu wojny

Lata panowania: 1328–1350

Filip VI, syn Karola Walezjusza i bratanek króla Filipa IV Pięknego, został koronowany w Reims 29 maja 1328 roku po bezpotomnej śmierci Karola IV, ostatniego króla z głównej linii Kapetyngów. Zastosowanie prawa salickiego – wykluczającego sukcesję przez kobiety – sprawiło, że tron nie przypadł Edwardowi III z Anglii, wnukowi Filipa IV przez jego córkę Izabelę.

Spór o sukcesję stał się zarzewiem konfliktu zbrojnego, który przeszedł do historii jako wojna stuletnia. Filip VI nie tylko musiał bronić swojego prawa do tronu, lecz także zarządzać państwem w czasie głębokiego niepokoju społecznego i ekonomicznego.

W 1346 roku wojska francuskie zostały rozgromione pod Crécy, a Anglicy zdobyli Calais, które przez kolejne 200 lat pozostanie pod ich panowaniem. Filip VI zmarł w 1350 roku, zostawiając kraj w stanie wojennego kryzysu.

Jan II Dobry (Jean II le Bon) – rycerz w niewoli

Lata panowania: 1350–1364

Syn Filipa VI, Jan II, był znany z osobistej odwagi i szlachetnych manier, które zapewniły mu przydomek „Dobry” (le Bon). Niestety, jego panowanie zostało naznaczone katastrofami wojennymi i politycznymi. W bitwie pod Poitiers w 1356 roku Jan II został wzięty do niewoli przez Anglików pod wodzą księcia Walii – Czarnego Księcia.

Francja została pogrążona w chaosie – delfin Karol (przyszły Karol V) próbował zarządzać królestwem jako regent, jednak musiał stawić czoła rewoltom chłopskim (Jacquerie) oraz buntom miejskim w Paryżu.

Jan II został przetransportowany do Londynu, gdzie po pięciu latach zmarł jako więzień, mimo prób zawarcia pokojowych porozumień. Jego śmierć i hańba niewoli symbolizowały upadek prestiżu królewskiego.

Władza rozumu – odbudowa Francji po katastrofie

Karol V Mądry (Charles V le Sage) – król reformy i stabilizacji

Lata panowania: 1364–1380

Karol V objął władzę w jednym z najtrudniejszych momentów dla państwa. Jako delfin, już wcześniej zarządzał krajem w czasie nieobecności ojca. Po objęciu tronu w 1364 roku rozpoczął kompleksową odbudowę struktur państwowych, finansów, administracji i armii.

Zatrudnił wybitnych doradców, w tym Bertranda du Guesclin, który odnosił sukcesy militarne przeciwko Anglikom. Dzięki temu Francja odzyskała wiele terytoriów. Karol V wzmocnił również kontrolę nad podatkami i utworzył nowe organy zarządzające królewskimi dobrami.

W sferze kultury założył Bibliotekę Królewską w Luwrze, która później przekształciła się w Bibliotekę Narodową. Popierał rozwój języka francuskiego w dokumentach oficjalnych, ograniczając łacinę.

Karol VI Szalony (Charles VI le Fou) – monarcha między chorobą a wojną domową

Lata panowania: 1380–1422

Karol VI objął tron jako niepełnoletni, a przez pierwsze lata władzę sprawowała rada regencyjna, w której dominowali jego stryjowie. Gdy król osiągnął pełnoletniość, zaczął samodzielnie rządzić, początkowo wykazując się dużym rozsądkiem.

Niestety, około 1392 roku pojawiły się u niego pierwsze epizody psychotyczne – nie rozpoznawał własnych dzieci, twierdził, że jest szklany, uciekał z pałacu. Z powodu nieprzewidywalnych nawrotów choroby, państwo zaczęło się rozpadać.

Dworacy podzielili się na stronnictwo Burgundczyków i Armaniaków, co doprowadziło do wojny domowej i politycznego chaosu. W 1415 roku doszło do katastrofalnej bitwy pod Azincourt, w której zginęła większość francuskiej szlachty.

W 1420 roku podpisano traktat z Troyes, w którym Karol VI uznał Henryka V z Anglii za dziedzica Francji, co pozbawiło jego własnego syna praw do tronu. Zmarł w nędzy i zapomnieniu w 1422 roku.

Od Joanny d’Arc po wojny religijne – koniec epoki Valois

Karol VII Zwycięski (Charles VII le Victorieux) – koronacja dzięki Joannie d’Arc

Lata panowania: 1422–1461

Karol VII objął tron w dramatycznych okolicznościach – traktat z Troyes odbierał mu dziedzictwo, a Paryż był w rękach Burgundczyków. Początkowo wycofał się do Bourges, gdzie nazwano go „królem z Bourges”, uznawanym jedynie w środkowej Francji. Sytuacja uległa zmianie, gdy na scenie politycznej pojawiła się Joanna d’Arc – młoda dziewczyna, która twierdziła, że została posłana przez Boga, by przywrócić królowi należny tron.

Dzięki jej wsparciu militarnemu i moralnemu Karol VII został koronowany w Reims w 1429 roku, co miało ogromne znaczenie symboliczne. Po śmierci Joanny kontynuował odbudowę kraju, reformował wojsko (stałe wojsko królewskie)oraz finanse państwowe. W 1453 roku zakończyła się wojna stuletnia – Francja odzyskała niemal wszystkie utracone terytoria.

Ludwik XI (Louis XI) – żelazna ręka króla pajęczyny

Lata panowania: 1461–1483

Ludwik XI, syn Karola VII, znany był z przebiegłości, pragmatyzmu i brutalnej polityki wobec możnych. Przez wielu nazywany był „królem pajęczyną” (le roi araignée), ponieważ zręcznie tkał sieć sojuszy, zdrad i układów, aby osłabić potęgę feudałów i centralizować władzę królewską.

Zwalczał najpotężniejszego księcia ówczesnej Europy – Karola Zuchwałego z Burgundii, którego śmierć w 1477 roku umożliwiła przyłączenie Burgundii do korony francuskiej. Był również świetnym organizatorem państwa – wzmacniał administrację, rozbudowywał sieć dróg, wspierał miasta.

Karol VIII (Charles VIII) – wyprawa do Włoch

Lata panowania: 1483–1498

Karol VIII objął tron jako dziecko, a regencję sprawowała jego siostra Anna de Beaujeu, uznawana za jedną z najbardziej wpływowych kobiet tamtej epoki. Po osiągnięciu pełnoletniości Karol skupił się na planach ekspansji za granicę. W 1494 roku zainicjował pierwszą wojnę włoską, wyprawiając się do Neapolu, by odzyskać dawne prawa dynastyczne.

Początkowe sukcesy zakończyły się jednak porażką, a Karol musiał się wycofać. Niemniej, jego kampania zapoczątkowała długotrwałe wojny włoskie, które będą trwały przez dziesięciolecia. Zmarł nagle w 1498 roku, uderzając głową o framugę niskich drzwi – nie zostawił męskiego potomka.

Ludwik XII (Louis XII) – ojciec ludu

Lata panowania: 1498–1515

Ludwik XII był wnukiem Ludwika Orleańskiego, brata Karola V, i objął tron jako pierwszy z linii Walezjuszy-Orleańskich. Nazywano go „ojcem ludu” (le père du peuple) z powodu łagodnej polityki wobec poddanych i ograniczania podatków. Mimo to kontynuował wojny włoskie, m.in. w Mediolanie i Neapolu, ale nie odniósł trwałych sukcesów.

Jego małżeństwo z Anną Bretońską doprowadziło do ponownego włączenia Bretanii do Francji. Nie pozostawił syna – tron objął jego zięć i kuzyn – Franciszek I.

Franciszek I (François Ier) – król renesansu

Lata panowania: 1515–1547

Franciszek I to najbardziej znany monarcha z dynastii Walezjuszy. Rozpoczął swoje panowanie triumfem pod Marignan (1515), zdobywając Lombardię. Toczył wieloletnie wojny z cesarzem Karolem V, co doprowadziło do wzrostu zadłużenia państwa.

Jednocześnie był wielkim mecenasem sztuki i nauki – sprowadził do Francji Leonarda da Vinci, który zmarł w jego rezydencji w Clos Lucé. Zainicjował budowę pałaców w stylu renesansowym: Chambord, Fontainebleau. Ustanowił język francuski językiem urzędowym edyktem z Villers-Cotterêts (1539).

Henryk II (Henri II) – ostatni król renesansu

Lata panowania: 1547–1559

Syn Franciszka I, kontynuował jego politykę kulturalną i militarną. W czasie jego panowania doszło do pokojów z Habsburgami oraz rozwoju francuskiej architektury. Niestety, jego życie zakończyło się tragicznie – w 1559 roku zginął na turnieju rycerskim, kiedy kopia przeciwnika przebiła mu oko.

Henryk II miał wielu synów, ale żaden z nich nie zdołał utrzymać władzy nad państwem pogrążonym w religijnym chaosie. Jego żona, Katarzyna Medycejska, odegrała ogromną rolę w polityce kolejnych dekad.

Franciszek II (François II) – król młodości i Marii Stuart

Lata panowania: 1559–1560

Najstarszy syn Henryka II i mąż Marii Stuart, królowej Szkotów. Panował zaledwie 17 miesięcy i zmarł w wieku 16 lat. Rzeczywistą władzę sprawowali w jego imieniu bracia Guisowie, co doprowadziło do napięć z protestantami.

Karol IX (Charles IX) – rzeź hugenotów

Lata panowania: 1560–1574

Drugi syn Henryka II, jego panowanie naznaczone było nocą św. Bartłomieja (1572) – masakrą hugenotów w Paryżu i innych miastach Francji. Choć niektórzy historycy uważają, że Karol był manipulowany przez matkę, to jednak odpowiadał za podpisanie rozkazów.

Po tej tragedii popadł w paranoję i chorobę. Zmarł w wieku 23 lat. 

Henryk III (Henri III) – ostatni Walezjusz

Lata panowania: 1574–1589

Ostatni syn Henryka II, wcześniej wybrany królem Polski. Po śmierci brata wrócił do Francji. Jego panowanie było kulminacją wojen religijnych, z których najgroźniejszą była wojna trzech Henryków (Henryk III, Henryk de Guise i Henryk Nawarski).

Zamordowany w 1589 roku przez fanatycznego mnicha katolickiego. Z jego śmiercią wygasła dynastia Walezjuszy. Tron objął Henryk IV z dynastii Burbonów.

Kalendarium dynastii Walezjuszy (1328–1589)

• 1328 – Filip VI Walezjusz koronowany w Reims, początek dynastii
• 1337 – początek wojny stuletniej z Anglią
• 1346 – klęska pod Crécy, utrata Calais
• 1356 – bitwa pod Poitiers, Jan II w niewoli
• 1364 – koronacja Karola V
• 1380 – śmierć Karola V, Karol VI obejmuje tron
• 1415 – klęska pod Azincourt
• 1420 – traktat z Troyes
• 1429 – koronacja Karola VII dzięki Joannie d’Arc
• 1453 – koniec wojny stuletniej
• 1477 – śmierć Karola Zuchwałego, przyłączenie Burgundii
• 1494 – Karol VIII rozpoczyna wojny włoskie
• 1515 – Franciszek I wygrywa pod Marignan
• 1539 – język francuski staje się językiem urzędowym (edykt z Villers-Cotterêts)
• 1572 – noc św. Bartłomieja – rzeź hugenotów
• 1589 – zamordowanie Henryka III, koniec dynastii Walezjuszy

Słowniczek francusko-polski

Rzeczowniki (les noms)

le trône – tron
la succession – sukcesja
la guerre – wojna
la couronne – korona
la noblesse – szlachta
la régence – regencja
le royaume – królestwo
la monarchie – monarchia
le couronnement – koronacja
le traité – traktat
la bataille – bitwa
le règne – panowanie
le complot – spisek
la révolte – bunt
le massacre – rzeź
le pouvoir – władza
le roi – król
la reine – królowa
le dauphin – delfin (następca tronu)

Czasowniki (les verbes)

régner – panować
hériter – dziedziczyć
assassiner – zamordować
se marier avec – poślubić
proclamer – ogłosić
combattre – walczyć
mourir – umrzeć
trahir – zdradzić
conquérir – podbijać
défendre – bronić
couronner – koronować
réformer – reformować
résister – stawiać opór

Przymiotniki (les adjectifs)

royal(e) – królewski(a)
absolu(e) – absolutny(a)
légitime – prawowity(a)
religieux / religieuse – religijny(a)
puissant(e) – potężny(a)
sanglant(e) – krwawy(a)
héroïque – bohaterski(a)
officiel(le) – oficjalny(a)
historique – historyczny(a)

Zwroty i wyrażenia (les expressions)

monter sur le trône – objąć tron
faire la guerre – prowadzić wojnę
signer un traité – podpisać traktat
prendre le pouvoir – przejąć władzę
être couronné roi de France – być koronowanym na króla Francji
mourir sans héritier – umrzeć bez następcy
soutenir la monarchie – wspierać monarchię
déclencher une guerre civile – wywołać wojnę domową
entrer en conflit – wejść w konflikt

Zakończenie

Dynastia Walezjuszy, trwająca ponad 250 lat, odcisnęła niezatarte piętno na historii Francji. To za ich rządów Francja przeszła przez dramat wojny stuletniej, odrodziła się z popiołów dzięki bohaterstwu Joanny d’Arc, a potem rozkwitła w dobie renesansu pod mecenatem Franciszka I. Była to epoka pełna przemian: od monarchii feudalnej po początki państwa nowoczesnego, od bitew na polach Azincourt po salony pełne humanistów, artystów i poetów.

Upadek dynastii nie był przypadkiem, lecz skutkiem długotrwałych napięć religijnych, walk o władzę oraz braku męskich potomków. Śmierć Henryka III w 1589 roku zakończyła rządy Valois i otworzyła drogę do panowania dynastii Burbonów – nowej ery, która miała wynieść Francję na szczyty potęgi europejskiej.

Zrozumienie dziejów dynastii Walezjuszy to nie tylko poznanie historii kolejnych monarchów, lecz także odkrycie mechanizmów, które kształtowały tożsamość Francji przez wieki.